आद्य पत्रकार बाळशास्त्री जांभेकर : मराठी पत्रकारितेतील दीपस्तंभ

  आद्यपत्रकार बाळशास्त्री जांभेकर 

* लेखिका गीता माने  : सहसंपादक*

       मराठी पत्रकारितेचा इतिहास पाहिला, तर बाळशास्त्री जांभेकर यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिलेले आढळते. त्यांनी सुरू केलेल्या ‘दर्पण’ या पहिल्या मराठी वृत्तपत्रामुळे मराठी भाषेला आधुनिक पत्रकारितेची दिशा मिळाली. ते केवळ पत्रकार नव्हते, तर समाजप्रबोधन करणारे अध्यापक, इतिहासकार आणि विचारवंत होते.

बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म ६ जानेवारी १८१२ रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पोंभुर्ले येथे झाला. शिक्षणाची ओढ, वाचनाची आवड आणि तर्कशुद्ध विचारशक्ती हे गुण त्यांच्या अंगी लहानपणापासूनच होते. त्यांनी संस्कृत, मराठी, इंग्रजी व पर्शियन भाषांवर प्रभुत्व मिळवले. मुंबईच्या एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात अध्यापन करताना त्यांनी अनेक विद्यार्थ्यांना आधुनिक विचारांची ओळख करून दिली.

      १८३२ साली सुरू झालेले ‘दर्पण’ हे मराठीतील पहिले वृत्तपत्र होते. ‘दर्पण’ या नावामागे समाजाला आरसा दाखवण्याची भावना होती. या पत्रातून त्यांनी सामाजिक प्रश्न, शिक्षण, विज्ञान, इतिहास व राजकीय घडामोडी यांवर अभ्यासपूर्ण लेखन केले. त्यांच्या लेखनात निर्भीडपणा, स्पष्टता आणि समाजहिताची तळमळ दिसून येते.

बाळशास्त्री जांभेकर यांना अध्यपत्रकार असे म्हणण्याचे कारण म्हणजे त्यांनी पत्रकारितेला शिक्षणाशी जोडले. त्यांच्या लेखनाचा उद्देश केवळ माहिती देणे नव्हता, तर लोकांना विचार करायला शिकवणे हा होता. अंधश्रद्धा, रूढीपरंपरा आणि अज्ञान यांविरुद्ध त्यांनी ठाम भूमिका घेतली.

इतिहासलेखनाच्या क्षेत्रातही त्यांचे योगदान मोलाचे आहे. ‘शकावली’ या ग्रंथातून त्यांनी भारतीय इतिहास शास्त्रीय पद्धतीने मांडला. यामुळे मराठी इतिहासलेखनाला नवी दिशा मिळाली. मराठी गद्यशैलीला सुस्पष्ट, तर्कशुद्ध आणि अभ्यासपूर्ण स्वरूप देण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे.

समाजसुधारणेच्या दृष्टीने बाळशास्त्री जांभेकर यांचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. शिक्षणाचा प्रसार, विवेकनिष्ठ विचार, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक जागृती—या मूल्यांचा त्यांनी पुरस्कार केला. पत्रकारितेचा उपयोग समाजपरिवर्तनासाठी कसा करता येतो, याचे ते जिवंत उदाहरण होते.१७ मे १८४६ रोजी त्यांचे निधन झाले. अल्पायुष्यातही त्यांनी जे कार्य केले, ते मराठी समाजासाठी दीपस्तंभासारखे आहे. त्यांच्या स्मरणार्थ ६ जानेवारी हा दिवस मराठी पत्रकार दिन म्हणून साजरा केला जातो.

एकूणच, बाळशास्त्री जांभेकर हे मराठी पत्रकारितेचे आद्य प्रवर्तक, निर्भीड विचारवंत आणि समाजप्रबोधन करणारे थोर व्यक्तिमत्त्व होते. आजच्या पत्रकारांनी आणि विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या विचारांचा आदर्श घ्यावा, हीच अपेक्षा.