नागपंचमी परंपरा आणि पर्यावरण संवर्धन

*पर्यावरणवादी लेखिका : प्रा. कल्पना पाटील*

 जयसिंगपूर कॉलेज, जयसिंगपूर 

      भारत हा शेतीप्रधान देश असून आपल्या देशातील अनेक सणांचा संबंध शेती, ऋतू, प्राणी, पक्षी, झाडे आणि पर्यावरणाशी जोडलेला आहे. आपल्या पूर्वजांनी सण-उत्सवांच्या माध्यमातून निसर्गातील विविध घटकांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची आणि त्यांचे संरक्षण करण्याची शिकवण दिली. श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षातील पंचमीला साजरा होणारा नागपंचमी हा असाच निसर्गाशी नाते सांगणारा महत्त्वाचा सण आहे.

         नागपंचमीच्या दिवशी नागदेवतेची पूजा केली जाते. अनेक ठिकाणी महादेवाला रुद्राभिषेक केला जातो, तसेच नागाच्या प्रतिमेची किंवा मूर्तीची पूजा केली जाते. या सणामागे अनेक धार्मिक कथा आणि श्रद्धा आहेत. मात्र, त्यामागील पर्यावरणीय महत्त्व समजून घेणेही तितकेच आवश्यक आहे.पावसाळ्यात जमिनीत पाणी शिरते आणि साप आपल्या बिळातून बाहेर पडतात. ते अन्नाच्या शोधात शेतात, जंगलात आणि मानवी वस्तीजवळ फिरतात. साप उंदीर, बेडूक, पाली आणि इतर लहान जीव खातात. विशेषतः उंदरांमुळे होणारे पिकांचे नुकसान कमी करण्यास सापांची महत्त्वाची भूमिका असते. म्हणूनच नागाला शेतकऱ्यांचा मित्र मानले जाते. नागपंचमी हा सण निसर्गातील या उपयुक्त जीवाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याची संधी देतो.

       परंतु या सणातील काही प्रथा सापांसाठी घातक ठरतात. त्यांपैकी सापाला दूध पाजण्याची प्रथा विशेष चिंताजनक आहे. साप हा सरीसृप आणि मांसाहारी प्राणी आहे. त्याचे नैसर्गिक खाद्य दूध नसून उंदीर, बेडूक, पाली आणि इतर छोटे जीव आहेत. त्यामुळे सापाला जबरदस्तीने दूध पाजणे वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचे आहे आणि त्याच्या आरोग्यास गंभीर धोका निर्माण करू शकते. वन्यजीव तज्ज्ञही सापांना दूध न पाजण्याचे आवाहन करतात.

          काही गारुडी किंवा साप पकडणारे लोक सापांना दीर्घकाळ उपाशी व तहानलेले ठेवतात. अशा परिस्थितीत सापासमोर दूध ठेवले असता तो तहानेपोटी ते पिण्याचा प्रयत्न करतो. त्यामुळे साप दूध पितो, असा गैरसमज निर्माण होतो. प्रत्यक्षात ही कृती सापावर होणारा अन्याय आहे. साप पकडणे, त्याला त्रास देणे किंवा त्याच्या नैसर्गिक अधिवासापासून दूर नेणे टाळले पाहिजे.

        नागपंचमी साजरी करताना जिवंत सापाची पूजा करण्याऐवजी नागाची मूर्ती, चित्र किंवा मातीची प्रतिकृती यांची पूजा करावी. साप दिसल्यास त्याला मारू नये; सर्पमित्र किंवा वनविभागाच्या मदतीने त्याची सुरक्षितपणे सुटका करावी. सापांच्या अधिवासाचे संरक्षण करणे, शेतात अनावश्यक रासायनिक औषधांचा वापर कमी करणे आणि लोकांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण करणे ही काळाची गरज आहे.

        नागपंचमी हा केवळ धार्मिक विधींचा सण नाही. तो मानव, प्राणी आणि निसर्ग यांच्यातील सुसंवादाचा संदेश देणारा उत्सव आहे. निरोगी पर्यावरणाशिवाय मानवाचे जीवन सुरक्षित राहू शकत नाही. म्हणून श्रद्धा जपत असतानाच अंधश्रद्धा दूर करूया, सापांना दूध पाजण्याची प्रथा बंद करूया आणि जीवसृष्टीचे संरक्षण करण्याचा संकल्प करूया.

*निसर्ग वाचवा, साप वाचवा आणि पर्यावरणाचे संतुलन जपा. हीच खरी नागपंचमीची शिकवण आहे.